A.adar
22-09-2006, 05:34 AM
KEMAL BURKAY
Uygarlıklar Savaşı mı?
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra dünya ölçüsünde bir sıcak savaş yaşanmadı; ama pek çok bölgesel savaşlar, iç savaşlar, devrimler ve karşıdevrimler yaşandı. Bir de elbet iki sistem arasındaki soğuk savaş.
1980’li yılların sonunda sosyalist sistem çöküp soğuk savaş da sona erince dünyamızda görece olarak daha barışçı bir dönemin yaşanacağı, bölgesel savaşların tümüyle sona ermese bile azalacağı, devrim ve karşıdevrimlerin döneminin artık geçtiği yaygın bir kanı idi. Çünkü üçüncü dünyadaki sosyalist devrimler, en büyük desteklerini, SSCB’yi ve diğer sosyalist ülkeleri yitirmişlerdi. Ulusal kurtuluş hareketleri ise zaten, Kürdistan, Belucistan gibi gecikmiş birkaç ülkenin dışında, olup bitmişlerdi.. Irak, Suriye ve benzeri, soğuk savaş durumundan yararlanıp ayakta kalan sol makyajlı üçüncü dünya diktatörlükleri ile sosyalizme karşı desteklenen faşist ve şeriatçı rejimler için de artık eski güzel günler olmayacaktı; birincilere hami, ikincilere ise ihtiyaç kalmamıştı..
Bu beklentiler bir ölçüde gerçekleşti. Yani devrim dalgası dindi ve buna bağlı olarak karşıdevrim türünden faşist darbeler de. Ortadoğu’daki çağı dolmuş şeriatçı rejimler ve üçüncü dünya diktatörlükleri için de eski güvenceler kalmadı. Bazıları, örneğin Afganistan’daki Taliban, Irak’taki Baas rejimi sahneyi terk ettiler bile. Ötekiler de şu veya bu şekilde sıralarını bekliyor.. Geçmişten kalan bazı iç savaşlarda (İrlanda sorunu, İspanya’daki Eta sorunu gibi) uzlaşma dönemi açıldı. Öte yandan, sosyalist sistemin dağılması ve çökmesi, dünya dengesinin sarsılması üzerine bazı bölgelerde ve ülkelerde ayrışmalar, çatışmalar, bölgesel savaşlar da yaşandı. Örneğin Kafkaslar’da Azeri-Ermeni çatışması, Çeçenistan, Gürcistan; Balkanlar’da Bosna ve Kosova savaşları…
Bu doğaldı. Ayrıca mevcut savaş ocaklarının ve süregelen bölgesel çatışmaların bir anda ve tümden sona ermesi beklenmiyor, sürecin inişli çıkışlı olacağı tahmin ediliyordu. Nitekim İsrail-Filistin barışı kesintiye uğradı ve giderek daha da içinden çıkılmaz hale geldi. Kürdistan’ın çeşitli parçalarındaki çatışma ortamı da, Güney’in özel durumu dışında, sorun çözülmediği için devam ediyor.
Öte yandan, hesapta olmayan kimi olumsuz gelişmeler yüzünden, dünyamızda beklenen görece istikrarlı bir barış ortamı gerçekleşmedi. Bu etken İslam dünyasından geldi ve başını El Kaide adlı örgüt çekti. Daha önce sosyalizme ve Afganistan’daki devrimci yönetime karşı savaşan El Kaide, “yeşil kuşak” politikalarının ürünü, diğer bir deyişle ABD’nin ve Batı Avrupa ülkelerinin eseri idi. Ama oldukça tutucu islam değerleriyle, şeriatçı bir dünya görüşüyle donanmış bu akım, sosyalist ve devrimci düşmanını yitirince yeni düşmanlar bulmakta gecikmedi. Bu da eski müttefiki, hamisi, kapitalist ve emperyalist dünya oldu. Filistin’de süregelen çatışma bu dönüşümü kolaylaştırdı. Radikal İslamcıların öfkesi İsrail’le birlikte onun baş destekçisi ABD’ye yöneldi. El Kaide ABD hedeflerini yalnızca Arabistan ve Afrika’da vurmakla yetinmedi, ABD’ye kadar uzandı, orada Amerikalıların kendi evinde eylemler koydu. 11 Eylül 2001 New York ve Vashington saldırıları ise bu terörün doruğu oldu. Bu olaylar ve ardından gelen Afganistan ve Irak işgalleri ile terör birbirini tetikledi, yangının alevleri Ortadoğu’nun yanısıra Avrupa’ya sıçradı.
Bu yeni savaş, “küresel terörle savaş” olarak adlandırılıyor. Karşıda bir süpergüç, ya da büyük bir devlet yok, sözde İslamcı ideolojiyi bayrak edinmiş terör örgütleri var.. Onların belli bir ülkeleri, devletleri yok. Hem tüm İslam ülkelerinde varlar, hem de Batı’daki İslam toplulukları arasında. Pirinçteki taş gibiler. Ne pirinci tümden dökebilirsin, ne de bunları ayıklamak pirinci ayıklamak kadar kolay..
Kimileri bunu kaçınılmaz bir uygarlıklar savaşı sayıyor. “Hıristiyan kökenli” Batı uygarlığı ile İslam uygarlığı arasında bir hesaplaşma… Batıda bu görüşün teorisini yapanlar var. Radikal İslamcılara göre de bu bir Müslüman-kafir kavgası! Karşıdakiler, yani “kafirler” Hıristiyanlar ve Yahudiler. Ayrıca elbet İslam toplumları içindeki kendileri gibi düşünmeyenler.. Öte yandan, sorun sadece, görece olarak azınlık oluşturan radikal İslamcılardan ibaret değil. Söz konusu olaylar İslam dünyasında Batı’ya karşı güvensizliği ve düşmanca duyguları arttırıyor. Buna karşılık radikallerin terör eylemleri de Batı kamuoyunda, korku ve kaygıyla birlikte İslam dünyasına karşı güvensizlik ve karşıtlık duygularını, bir “İslamofobi”yi arttırıyor.
Bu nereye varacak? Sorun nasıl çözülecek? Ya da bu çatışma kaçınılmaz olarak sonuna kadar (sonu her neyse!) gidecek mi?..
Elbet, bu bir çatışma ve dünya ölçüsünde oldukça geniş bir alanda yaşanıyor. Sorun geniş boyutlu ve önemli. Ama bu bir uygarlıklar savaşı mı? Eğer öyleyse hangi uygarlıklar? “Arap İslam Uygarlığı” ile “Hıristiyan Batı Uygarlığı” arasında mı?
Baştan şunu söyleyeyim: Eğer dünyamızda birden fazla uygarlık varsa -ki var- ve bunların gelişme düzeyleri farklıysa –desen demesen farklı-, aralarında sürtüşme veya çatışma olabilir, olmakta... Bu çatışma kültürel, ideolojik ve barışçı biçimlerde olabileceği gibi, çıkar çatışmaları ve gerginlikler savaşlara da yol açabilir. Nitekim açmakta..
Kanımca bunu “Hıristiyan-Müslüman” çatışması gibi göstermek yanlıştır. Bir kere, söz konusu olan bir uygarlıklar çatışması olsa bile, Batı uygarlığı bir Hıristiyan uygarlığı değil. Aksine, Batı uygarlığı, Hıristiyan dünyası içinde boy verse bile, bu dünya ile çatışarak ortaya çıktı. Rönesans ve reform hareketi, aydınlanma dönemi, Kilise ile, tutucu Hıristiyanlık değerleri ile güçlü bir hesaplaşma idi. Ve bu hesaplaşma zaman zaman çok kanlı oldu; bilim ve sanatların özgürlük kazanması, toplumsal değişim kolay gerçekleşmedi. Batı uygarlığını bir “Hıristiyan uygarlığı” saymak ciddi bir yanlıştır. Bu uygarlıkta Eski Yunan ve Latin uygarlığının, İslam uygarlığının ve dünyamızda geçmiş dönemlerde yaşanmış tüm öteki uygarlıkların payı var. O bir bakıma, geçmiş uygarlıkların, insanlığın ürettiği tekniğin, bilim ve sanatın yeni bir sentezi ve elbet daha gelişkin, daha üst düzeyde bir uygarlık.
Her uygarlık kendi değerleri, yaşam tarzıyla bir bütündür. Farklı uygarlıklara sahip toplumlar ilişkiye geçtikleri zaman doğal olarak hem birbirlerinden alır ve verir, hem de sürtüşürler. Bu, toplumların gelişme farklarına bağlı olarak geri ile ilerinin bir çatışmasına da dönüşebilir. Kanımca bugün Ortadoğu’da yaşanan budur.
Besbelli İslam toplumları da, dünyamızdaki tüm toplumlar gibi oldukları yerde, değişmeden kalamazlar. Hıristiyan dünyası bu değişimi, zorunlu reformları birkaç yüzyıl öncesinden başlayarak yaptı. Elbet değişim bu gün bile devam ediyor. Sosyalizm de ideoloji ve eylem olarak önce Batı dünyasının içinde boy veren bir değişimdi, yeni bir dünya görüşü ve hayat tarzıydı. İlk büyük denemesinde başaramadı, ama gelecekte ne olur, ayrı bir sorun.. Değişim süreci durmuş değil ve geleceğin Batıda da çok bambaşka olacağına kuşku yok.
Şeriat ise, İslam toplumlarında aynı zamanda bir hukuk sistemi, bir yaşam tarzıdır. Hırsızlık yapanın elinin kesilmesi, dört kadınla evlilik ve çok daha sert kurallar dahil… Bu sistemden günümüze ne kaldı? O aynen devam ediyor mu? Bu meselenin bir yanı. Günümüz İslam toplumlarının bin yıl öncesinden epeyce farklı olduklarını, birçok şeyin değiştiğini kabul etmek gerekir. Ama değişmeyen, toplumsal gelişmenin önünde ayak bağına dönüşen şeyler ve değişmemekte direnenler de var. Bu toplumlardaki bir bölüm dinci radikal ise hem değişmemekte direniyor, hem de toplumu daha gerilere götürmeye, hatta dünyayı toptan bu yönde değiştirmeye çabalıyor, bunun için şiddeti, “cihadı” bile hak sayıyorlar.
Böylesine bir direnişi besbelli, İslamın Hıristiyana karşı savaşı sayamayız. Çünkü bu direniş, aynı zamanda İslam ülkelerindeki ilerici ve çagdaş güçlere, değişime karşı direniştir. Bizzat İslam ülkelerinde de ileri ile gerinin, değişimden yana olanla tutuculuğun kavgası var. Tüm ülkelerde çağdaş bilim ve sanatı edinmek isteyen, demokrasiyi, insan haklarını savunan ve kendi ülkelerinde geçekleştirmeye çalışan insanlar, örgütler var. Yine, değişim yanlılarının Hıristiyan dediğimiz Batı ülkelerinde doğal olarak dostları da var. Bunlar dünyamızda barışın, insan haklarının ve demokrasinin egemen olmasını isteyen kişi ve çevrelerdir, sayıları ve güçleri az değildir.
Değişim, hiç kuşku yok, tüm bu halkların yararınadır. İslam dünyası reform yapmakta ne yazık ki gecikti. Bu nedenle de hızlanan küreselleşme çağında, kaçınılmaz olarak bu çelişki ve çatışmaları yaşıyor. Değişim eninde sonunda olacak, bu sadece bir zaman sorunu; ama görünen o ki epey sancılı olacak..
Uygarlıklar Savaşı mı?
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra dünya ölçüsünde bir sıcak savaş yaşanmadı; ama pek çok bölgesel savaşlar, iç savaşlar, devrimler ve karşıdevrimler yaşandı. Bir de elbet iki sistem arasındaki soğuk savaş.
1980’li yılların sonunda sosyalist sistem çöküp soğuk savaş da sona erince dünyamızda görece olarak daha barışçı bir dönemin yaşanacağı, bölgesel savaşların tümüyle sona ermese bile azalacağı, devrim ve karşıdevrimlerin döneminin artık geçtiği yaygın bir kanı idi. Çünkü üçüncü dünyadaki sosyalist devrimler, en büyük desteklerini, SSCB’yi ve diğer sosyalist ülkeleri yitirmişlerdi. Ulusal kurtuluş hareketleri ise zaten, Kürdistan, Belucistan gibi gecikmiş birkaç ülkenin dışında, olup bitmişlerdi.. Irak, Suriye ve benzeri, soğuk savaş durumundan yararlanıp ayakta kalan sol makyajlı üçüncü dünya diktatörlükleri ile sosyalizme karşı desteklenen faşist ve şeriatçı rejimler için de artık eski güzel günler olmayacaktı; birincilere hami, ikincilere ise ihtiyaç kalmamıştı..
Bu beklentiler bir ölçüde gerçekleşti. Yani devrim dalgası dindi ve buna bağlı olarak karşıdevrim türünden faşist darbeler de. Ortadoğu’daki çağı dolmuş şeriatçı rejimler ve üçüncü dünya diktatörlükleri için de eski güvenceler kalmadı. Bazıları, örneğin Afganistan’daki Taliban, Irak’taki Baas rejimi sahneyi terk ettiler bile. Ötekiler de şu veya bu şekilde sıralarını bekliyor.. Geçmişten kalan bazı iç savaşlarda (İrlanda sorunu, İspanya’daki Eta sorunu gibi) uzlaşma dönemi açıldı. Öte yandan, sosyalist sistemin dağılması ve çökmesi, dünya dengesinin sarsılması üzerine bazı bölgelerde ve ülkelerde ayrışmalar, çatışmalar, bölgesel savaşlar da yaşandı. Örneğin Kafkaslar’da Azeri-Ermeni çatışması, Çeçenistan, Gürcistan; Balkanlar’da Bosna ve Kosova savaşları…
Bu doğaldı. Ayrıca mevcut savaş ocaklarının ve süregelen bölgesel çatışmaların bir anda ve tümden sona ermesi beklenmiyor, sürecin inişli çıkışlı olacağı tahmin ediliyordu. Nitekim İsrail-Filistin barışı kesintiye uğradı ve giderek daha da içinden çıkılmaz hale geldi. Kürdistan’ın çeşitli parçalarındaki çatışma ortamı da, Güney’in özel durumu dışında, sorun çözülmediği için devam ediyor.
Öte yandan, hesapta olmayan kimi olumsuz gelişmeler yüzünden, dünyamızda beklenen görece istikrarlı bir barış ortamı gerçekleşmedi. Bu etken İslam dünyasından geldi ve başını El Kaide adlı örgüt çekti. Daha önce sosyalizme ve Afganistan’daki devrimci yönetime karşı savaşan El Kaide, “yeşil kuşak” politikalarının ürünü, diğer bir deyişle ABD’nin ve Batı Avrupa ülkelerinin eseri idi. Ama oldukça tutucu islam değerleriyle, şeriatçı bir dünya görüşüyle donanmış bu akım, sosyalist ve devrimci düşmanını yitirince yeni düşmanlar bulmakta gecikmedi. Bu da eski müttefiki, hamisi, kapitalist ve emperyalist dünya oldu. Filistin’de süregelen çatışma bu dönüşümü kolaylaştırdı. Radikal İslamcıların öfkesi İsrail’le birlikte onun baş destekçisi ABD’ye yöneldi. El Kaide ABD hedeflerini yalnızca Arabistan ve Afrika’da vurmakla yetinmedi, ABD’ye kadar uzandı, orada Amerikalıların kendi evinde eylemler koydu. 11 Eylül 2001 New York ve Vashington saldırıları ise bu terörün doruğu oldu. Bu olaylar ve ardından gelen Afganistan ve Irak işgalleri ile terör birbirini tetikledi, yangının alevleri Ortadoğu’nun yanısıra Avrupa’ya sıçradı.
Bu yeni savaş, “küresel terörle savaş” olarak adlandırılıyor. Karşıda bir süpergüç, ya da büyük bir devlet yok, sözde İslamcı ideolojiyi bayrak edinmiş terör örgütleri var.. Onların belli bir ülkeleri, devletleri yok. Hem tüm İslam ülkelerinde varlar, hem de Batı’daki İslam toplulukları arasında. Pirinçteki taş gibiler. Ne pirinci tümden dökebilirsin, ne de bunları ayıklamak pirinci ayıklamak kadar kolay..
Kimileri bunu kaçınılmaz bir uygarlıklar savaşı sayıyor. “Hıristiyan kökenli” Batı uygarlığı ile İslam uygarlığı arasında bir hesaplaşma… Batıda bu görüşün teorisini yapanlar var. Radikal İslamcılara göre de bu bir Müslüman-kafir kavgası! Karşıdakiler, yani “kafirler” Hıristiyanlar ve Yahudiler. Ayrıca elbet İslam toplumları içindeki kendileri gibi düşünmeyenler.. Öte yandan, sorun sadece, görece olarak azınlık oluşturan radikal İslamcılardan ibaret değil. Söz konusu olaylar İslam dünyasında Batı’ya karşı güvensizliği ve düşmanca duyguları arttırıyor. Buna karşılık radikallerin terör eylemleri de Batı kamuoyunda, korku ve kaygıyla birlikte İslam dünyasına karşı güvensizlik ve karşıtlık duygularını, bir “İslamofobi”yi arttırıyor.
Bu nereye varacak? Sorun nasıl çözülecek? Ya da bu çatışma kaçınılmaz olarak sonuna kadar (sonu her neyse!) gidecek mi?..
Elbet, bu bir çatışma ve dünya ölçüsünde oldukça geniş bir alanda yaşanıyor. Sorun geniş boyutlu ve önemli. Ama bu bir uygarlıklar savaşı mı? Eğer öyleyse hangi uygarlıklar? “Arap İslam Uygarlığı” ile “Hıristiyan Batı Uygarlığı” arasında mı?
Baştan şunu söyleyeyim: Eğer dünyamızda birden fazla uygarlık varsa -ki var- ve bunların gelişme düzeyleri farklıysa –desen demesen farklı-, aralarında sürtüşme veya çatışma olabilir, olmakta... Bu çatışma kültürel, ideolojik ve barışçı biçimlerde olabileceği gibi, çıkar çatışmaları ve gerginlikler savaşlara da yol açabilir. Nitekim açmakta..
Kanımca bunu “Hıristiyan-Müslüman” çatışması gibi göstermek yanlıştır. Bir kere, söz konusu olan bir uygarlıklar çatışması olsa bile, Batı uygarlığı bir Hıristiyan uygarlığı değil. Aksine, Batı uygarlığı, Hıristiyan dünyası içinde boy verse bile, bu dünya ile çatışarak ortaya çıktı. Rönesans ve reform hareketi, aydınlanma dönemi, Kilise ile, tutucu Hıristiyanlık değerleri ile güçlü bir hesaplaşma idi. Ve bu hesaplaşma zaman zaman çok kanlı oldu; bilim ve sanatların özgürlük kazanması, toplumsal değişim kolay gerçekleşmedi. Batı uygarlığını bir “Hıristiyan uygarlığı” saymak ciddi bir yanlıştır. Bu uygarlıkta Eski Yunan ve Latin uygarlığının, İslam uygarlığının ve dünyamızda geçmiş dönemlerde yaşanmış tüm öteki uygarlıkların payı var. O bir bakıma, geçmiş uygarlıkların, insanlığın ürettiği tekniğin, bilim ve sanatın yeni bir sentezi ve elbet daha gelişkin, daha üst düzeyde bir uygarlık.
Her uygarlık kendi değerleri, yaşam tarzıyla bir bütündür. Farklı uygarlıklara sahip toplumlar ilişkiye geçtikleri zaman doğal olarak hem birbirlerinden alır ve verir, hem de sürtüşürler. Bu, toplumların gelişme farklarına bağlı olarak geri ile ilerinin bir çatışmasına da dönüşebilir. Kanımca bugün Ortadoğu’da yaşanan budur.
Besbelli İslam toplumları da, dünyamızdaki tüm toplumlar gibi oldukları yerde, değişmeden kalamazlar. Hıristiyan dünyası bu değişimi, zorunlu reformları birkaç yüzyıl öncesinden başlayarak yaptı. Elbet değişim bu gün bile devam ediyor. Sosyalizm de ideoloji ve eylem olarak önce Batı dünyasının içinde boy veren bir değişimdi, yeni bir dünya görüşü ve hayat tarzıydı. İlk büyük denemesinde başaramadı, ama gelecekte ne olur, ayrı bir sorun.. Değişim süreci durmuş değil ve geleceğin Batıda da çok bambaşka olacağına kuşku yok.
Şeriat ise, İslam toplumlarında aynı zamanda bir hukuk sistemi, bir yaşam tarzıdır. Hırsızlık yapanın elinin kesilmesi, dört kadınla evlilik ve çok daha sert kurallar dahil… Bu sistemden günümüze ne kaldı? O aynen devam ediyor mu? Bu meselenin bir yanı. Günümüz İslam toplumlarının bin yıl öncesinden epeyce farklı olduklarını, birçok şeyin değiştiğini kabul etmek gerekir. Ama değişmeyen, toplumsal gelişmenin önünde ayak bağına dönüşen şeyler ve değişmemekte direnenler de var. Bu toplumlardaki bir bölüm dinci radikal ise hem değişmemekte direniyor, hem de toplumu daha gerilere götürmeye, hatta dünyayı toptan bu yönde değiştirmeye çabalıyor, bunun için şiddeti, “cihadı” bile hak sayıyorlar.
Böylesine bir direnişi besbelli, İslamın Hıristiyana karşı savaşı sayamayız. Çünkü bu direniş, aynı zamanda İslam ülkelerindeki ilerici ve çagdaş güçlere, değişime karşı direniştir. Bizzat İslam ülkelerinde de ileri ile gerinin, değişimden yana olanla tutuculuğun kavgası var. Tüm ülkelerde çağdaş bilim ve sanatı edinmek isteyen, demokrasiyi, insan haklarını savunan ve kendi ülkelerinde geçekleştirmeye çalışan insanlar, örgütler var. Yine, değişim yanlılarının Hıristiyan dediğimiz Batı ülkelerinde doğal olarak dostları da var. Bunlar dünyamızda barışın, insan haklarının ve demokrasinin egemen olmasını isteyen kişi ve çevrelerdir, sayıları ve güçleri az değildir.
Değişim, hiç kuşku yok, tüm bu halkların yararınadır. İslam dünyası reform yapmakta ne yazık ki gecikti. Bu nedenle de hızlanan küreselleşme çağında, kaçınılmaz olarak bu çelişki ve çatışmaları yaşıyor. Değişim eninde sonunda olacak, bu sadece bir zaman sorunu; ama görünen o ki epey sancılı olacak..