alamutlu
19-09-2006, 07:03 AM
Turan Eser: ALEVİLER VE SİVİL İTAASİZLİK
19-09-06
YAZAR: TURAN ESER *
Pir Sultan Abdal’ın ya da Sokrates’in, kendilerine verilen ölüm cezalarından, kendilerini kurtarma imkanları olmasına rağmen, ilkeleri uğruna bunu reddetmeleri buna örnek verilebilir. Birisi Osmanlının zulmüne karşı boyun eğmezliğin simgesi olurken, diğeri düşünce özgürlüğünün savunucusu olarak, toplumsal hafızalarımızda silinmesi mümkün olmayan iz bırakmıştırlar.
“Herkesin suskun olduğu bir cumhuriyette, özgürlüğün varlığı tartışılır.” Montesquieu
Son günlerde, Alevi hareketi içerisinde sivil itaatsizlik kavramı sık sık kullanılmaya başladı. Dolaysı ile tartışmanın ekseninde bazı doğru tespitler, uluslar arası tartışmalardan beslenerek sağlam zemine oturması gerekir. Türkiye’de sivil itaatsizlik tartışmalarının uzun bir geçmişi yok. Bu nedenle de Alevi derneklerinin bazılarından bu kavram, yapılan bazı etkinlik ve eylemlere sıfat olarak eklemlenerek kullanılmaya başlandı.
Bu kavramın ilk olarak, Türkiye’de kullanılmaya ve tartışılmaya başlaması 1990’lı yıllarının başlarına rastlar. Tabii ki bu kavramın birde uluslar arası ölçekte tartışılmışlığı ve yaşanmışlıği vardır. Bu kavram ilk olarak 1948 yılında Amerika’da Thoreau tarafından ortaya atılmıştır. Avrupa’da ise 1980’li yılların başlarından kullanılan bu kavramın, Türkiye’de ilk kez 1992’de ve Alevi hareketi içerisinde 2006’da telaffuz edilmesi, kavramın tam olarak anlaşılması için, tartışmaya ihtiyacı olduğunu gösteriyor.
Sivil itaatsizlik kavramı, kitle hareketlerini, protesto ve eylem biçimlerini tanımlamak için yıllardır kullanılmıştır. Bu kavramın vizyonunda ise, demokrasinin derinleştirilmesi ve demokrasi uygulamalarının evrensel değerler ölçüsünde, eşitçe yaşanılmasını sağlamak yatar.
Sİvİl İtaatsİzlİĞİn yaratıcısı Henry Davİt Thoreau kİmdİr?
Thoreau, 1846 yılında, köleliğe karşı muhalefetin yükselttiği hareketin varlığına dikkat çekmek için "kelle vergisini" ödemeyi reddedip bir gece hapis yatmıştır.
Thoreau, kendisine "paraya sıkışıksan vergini ben ödeyebilirim" önerisini geriye çeviren, vergi ödememeyi "bir ilke sorunu" olarak değerlendirip, köleci devlete verilecek desteğin ilkesizlik olduğunu savunan bir kişiliğe sahipti.
Thoreu, daha sonra eylemlerini konferanslar vererek sürdürdü. Bu konferanslarında anlattıkları ”Resistance To Civil Government” yani türkçeye "Sivil itaatsizlik" diye çevrilen manifesto haline gelmiştir.
1862 yılında Concorde kasabasında ölen Thoreu, manifestosunu şu sözlerle açıklıyordu; "Kendimi şöyle bir devlet düşleyerek avutuyorum: Sonunda bütün insanlara karşı doğru olmayı gözeten, bireye sanki komşusuymuş gibi davranan bir devlet! Komşularıyla yurttaşlarının tüm ödevlerini yerine getiren bir avuç kişi, onun işlerine karışmaksızın ne de onunla kuşatılmaksızın kendisinden uzakta yaşayacak olursa, bunu kendi amacına aykırı saymayan bir devlet! Bu tür meyveler veren, bu meyvelerin olabildiğince çabuk olgunlaşıp dökülmeleri uğruna sıkıntı çeken bir devleti Böylesi bir oluşum daha yetkin daha parlak bir devletin yolunu açacaktır. Benim düşlediğim de bu işte. Gel gelelim henüz böylesi yok orta yerde."
Thoreau’ya göre sivil itaatsizlik; “Yönetim siyasetinin ya da yasaların değişmesini isteyen, aleni, şiddetsiz, vicdani, fakat aynı zamanda siyasi olan, yasa dışı bir eylemdir.“
Freeman ise sivil itaatsizliği „bireylere baskı ve zulüm karşısında özgürlüklerini korumak için son çare olarak direnme hakkını tanımaktadır. Bu hak, pozitif hukuka da geçmiştir.“ şeklinde ifade etmektedir. Direnme hakkı, 4 Temmuz 1776 tarihli Amerikan Bağımsızlık Bildirisinde ve en geniş ifadesini ise Fransız İhtilali metinlerinde bulmaktadır.
GANDHİ VE DÜNYA’DA SİVİL İTAATSİZLİK
Bu manifestosunun (sivil itaatsizliğin) uluslararası ölçekte, duyulması ve yaygınlaşması, Hindistan'ı İngiliz egemenliğinden kurtarmak için başlayan hareketin önde isimlerinden Gandhi sayesinde olmuştur. Oxford Üniversitesi'nde Thoreau ile tanışan Gandhi, otuz yıl boyunca, sivil itaatsizlik ilkelerinden taviz vermeden, mücadelesini sürdürdü.
Peki somut olarak, Gandhi’nin sivil itaatsizlik eyleminin karakteri nasıldı? Hindistan’da egemenliğini sürdüren, İngiliz yönetiminin, Hindistan halkının tuz yapımını yasaklaması üzerine, Gandhi ve arkadaşları deniz suyunun buharlaştırılması sayesinde elde ettikleri tuz, aslında İngiliz yönetimin yasalarını çiğnemek anlamına geliyordu. Bu olayların ardından Gandhi ve binlerce Hindistanlı hapishanelere konuldu. Gandhi'nin cezaevinde başlattığı açlık grevi bir sivil itaatsizlik eyleminin devamı niteliği taşımaktaydı. İngilizler, Gandhi’nin cezaevinde ölmesini göze alamadıklarından dolayı bırakmak zorunda kaldığı biliniyor. Ancak Gandhi sivil itaatsizliğin sürdürücüsü olarak İngiliz yasasını çiğnemeye devam ederken, tekrar hapse atıldı. Sonuçta, İngiliz yönetimi yasayı kaldırmak zorunda kaldı. Gandhi'nin önderliğinde sivil itaatsizlik eylemleri ve ilkeleri Hindistan’ı bağımsızlığına kavuşturdu. Gandhi sivil itaatsizliğin ilkelerine dair, “Satyagrahi toplum yasalarına aklını kullanarak, kendi özgür istemiyle boyun eğer. Çünkü bunu kutsal bir görev bilir. Ancak, toplum yasalarına bu şekilde titizlikle uyduktan sonradır ki insan, hangi kuralın iyi ve adaletli, hangisinin haksız ve adaletsiz olduğuna karar verebilir. Ancak o zaman insan, çok iyi belirlenmiş durumlarda, bazı yasalara karşı boyun eğmezliğe başvurmak hakkını kazanabilir. … Şuna inandım ki, bir halk yasalara uymamak yoluna başvurmak yeterliliğini kazanmadan önce, onun bütün gereklerini tümüyle öğrenmelidir. … Hiç kimse öyle bulduğu için, mutlak biçimde haklı olduğunu ya da bir şeyin kesinlikle doğru olduğunu ileri süremez. Özgür kararıyla yanlış bulabildiği sürece bu, ancak onun için yanlıştır. Buna göre haksız olduğunu bildiği bir şeyi yapmaması ve her ne olursa olsun bunun sonuçlarına katlanması gerektiği ortadadır. İşte bu, ruhsal gücün kullanılabilmesi için yegâne anahtardır“ değerlendirmesi, kavramın içeriğini daha da zenginleştirmektedir. Thoreau’nun Hint felsefesinden de yararlanarak yazdığı “Sivil İtaatsizlik”i yine bir Hintli (Gandhi) tarafından okunup eyleme dönüştürmesi, ilginçliğin ötesinde, militarist, otoriter yönetimlere karşı “pasif direniş”in sonuç elde etmede ki etkisini göstermesi açısından da önemlidir. Yani şiddetten arındırılmış pasif direnmenin, zafere ulaştırdığı artık bilinmektedir. Türkiye’de, toplumun şiddetle içi içe yaşadığı bu dönemde, Hint felsefesinin, izlerini Alevi öğretisinde görmek mümkündür. Hacı Bektaşi Veli’nin “İncinsen de İnciteme” sözü, bu felsefenin Anadolu’da yansımasıdır.
Sivil itaatsizlik eylemi olarak değerlendirilecek bir kaç uluslararası örnek vermekte fayda var. Çünkü bu örneklere bakıldığında, her eylem türünü kolayca sivil itaatsizlik kategorisine koyamayacağımızı, daha kolayca anlarız.
TOPLUMSAL YARATICILIK VE Danİmarka halkından İKİ sİvİl İtaatsİzlİk ÖrneĞİ
Danimarka halkının tarihte iz bıraktığı iki sivil itaatsizlik ilkesine uygun örneği vardır. Bunlardan biri, İkinci Dünya Savaşında Naziler tarafından işgal edilen Danimarka'da, Nazi yönetiminin, Yahudilere karşı ayrımcı uygulamasına karşı çıkmaktır. Danimarka’daki Nazi yönetimi, Yahudileri, diğer insanlardan kolayca ayırt etmek amacıyla bir uygulama başlatmıştır. Bu uygulamaya göre tüm Yahudiler, elbiselerinin arka kısmında sarı yıldız işaret bulunduracaktı. Danimarka halkı, Yahudilere yönelik bu ayrımcı girişimi ve uygulamayı boşa çıkartmak için, Danimarka kralı dahil herkes, elbiselerinin arkasında sarı yıldızlı giysilerle sokağa çıktılar. Böylece Danimarka’da kimin Yahudi olduğunu anlaşılması mümkün olmadı ve uygulama boşa çıkartıldı.
İkinci sivil itaatsizlik eylemi ise, yine Nazi yönetimi, Yahudilerin tanınmasını imkansızlaştıran bu eylemin başında gördükleri Danimarka kralını gözaltında tutmak için, kralın çok hasta olduğunu iddaa ederek, kralı saraya hapsettiler. Nazi yönetimin bu uygulamasını boşa çıkartmak için farklı bir yöntem bulan Danimarka halkı, kralı ziyaret edip, geçmiş olsun dileklerini iletmek adına, ülkenin hemen her yerindeki çiçekçilere gidip krala gönderilmek üzere buketler hazırlattılar. Ülkenin her tarafından hazırlanan buketler saraya gelmeye başlayınca günlük hayat nerdeyse durma noktasına geldi. Günlük hayatı durduran bu eylem karşısında, Nazi yönetimi kralın aniden iyileştiğini bildirmek zorunda kaldı.
Amerİka’da ırkÇılık karŞıtı Sİvİl İtaatsİzlİk ÖrneĞİ
Amerika'daki ırkçılık karşıtı hareketin en önemli mücadele yöntemi, sivil itaatsizlik eylemleriydi. Irkçılık karşıtı hareketin taraftarları, ırk ayrımı gözeten dükkanlardan alışveriş yapmamayı, bu tip otobüslere binmemeyi ilke olarak benimsemesi, sivil itaatsizlik eylemi niteliğine sahiptir.
Keza, ABD’de gençlerin Vietnam'a gitmeyi protesto etmesi ve askerliğe çağrı belgelerini kitlesel eylemlerde yakma eylemini, birer sivil itaatsizlik örneğidir. Hatta savaş karşıtları, devlete vergi ödemek yerine, sivil itaatsizlik makalesi hediye etmesi önemli örneklerdir.
19-09-06
YAZAR: TURAN ESER *
Pir Sultan Abdal’ın ya da Sokrates’in, kendilerine verilen ölüm cezalarından, kendilerini kurtarma imkanları olmasına rağmen, ilkeleri uğruna bunu reddetmeleri buna örnek verilebilir. Birisi Osmanlının zulmüne karşı boyun eğmezliğin simgesi olurken, diğeri düşünce özgürlüğünün savunucusu olarak, toplumsal hafızalarımızda silinmesi mümkün olmayan iz bırakmıştırlar.
“Herkesin suskun olduğu bir cumhuriyette, özgürlüğün varlığı tartışılır.” Montesquieu
Son günlerde, Alevi hareketi içerisinde sivil itaatsizlik kavramı sık sık kullanılmaya başladı. Dolaysı ile tartışmanın ekseninde bazı doğru tespitler, uluslar arası tartışmalardan beslenerek sağlam zemine oturması gerekir. Türkiye’de sivil itaatsizlik tartışmalarının uzun bir geçmişi yok. Bu nedenle de Alevi derneklerinin bazılarından bu kavram, yapılan bazı etkinlik ve eylemlere sıfat olarak eklemlenerek kullanılmaya başlandı.
Bu kavramın ilk olarak, Türkiye’de kullanılmaya ve tartışılmaya başlaması 1990’lı yıllarının başlarına rastlar. Tabii ki bu kavramın birde uluslar arası ölçekte tartışılmışlığı ve yaşanmışlıği vardır. Bu kavram ilk olarak 1948 yılında Amerika’da Thoreau tarafından ortaya atılmıştır. Avrupa’da ise 1980’li yılların başlarından kullanılan bu kavramın, Türkiye’de ilk kez 1992’de ve Alevi hareketi içerisinde 2006’da telaffuz edilmesi, kavramın tam olarak anlaşılması için, tartışmaya ihtiyacı olduğunu gösteriyor.
Sivil itaatsizlik kavramı, kitle hareketlerini, protesto ve eylem biçimlerini tanımlamak için yıllardır kullanılmıştır. Bu kavramın vizyonunda ise, demokrasinin derinleştirilmesi ve demokrasi uygulamalarının evrensel değerler ölçüsünde, eşitçe yaşanılmasını sağlamak yatar.
Sİvİl İtaatsİzlİĞİn yaratıcısı Henry Davİt Thoreau kİmdİr?
Thoreau, 1846 yılında, köleliğe karşı muhalefetin yükselttiği hareketin varlığına dikkat çekmek için "kelle vergisini" ödemeyi reddedip bir gece hapis yatmıştır.
Thoreau, kendisine "paraya sıkışıksan vergini ben ödeyebilirim" önerisini geriye çeviren, vergi ödememeyi "bir ilke sorunu" olarak değerlendirip, köleci devlete verilecek desteğin ilkesizlik olduğunu savunan bir kişiliğe sahipti.
Thoreu, daha sonra eylemlerini konferanslar vererek sürdürdü. Bu konferanslarında anlattıkları ”Resistance To Civil Government” yani türkçeye "Sivil itaatsizlik" diye çevrilen manifesto haline gelmiştir.
1862 yılında Concorde kasabasında ölen Thoreu, manifestosunu şu sözlerle açıklıyordu; "Kendimi şöyle bir devlet düşleyerek avutuyorum: Sonunda bütün insanlara karşı doğru olmayı gözeten, bireye sanki komşusuymuş gibi davranan bir devlet! Komşularıyla yurttaşlarının tüm ödevlerini yerine getiren bir avuç kişi, onun işlerine karışmaksızın ne de onunla kuşatılmaksızın kendisinden uzakta yaşayacak olursa, bunu kendi amacına aykırı saymayan bir devlet! Bu tür meyveler veren, bu meyvelerin olabildiğince çabuk olgunlaşıp dökülmeleri uğruna sıkıntı çeken bir devleti Böylesi bir oluşum daha yetkin daha parlak bir devletin yolunu açacaktır. Benim düşlediğim de bu işte. Gel gelelim henüz böylesi yok orta yerde."
Thoreau’ya göre sivil itaatsizlik; “Yönetim siyasetinin ya da yasaların değişmesini isteyen, aleni, şiddetsiz, vicdani, fakat aynı zamanda siyasi olan, yasa dışı bir eylemdir.“
Freeman ise sivil itaatsizliği „bireylere baskı ve zulüm karşısında özgürlüklerini korumak için son çare olarak direnme hakkını tanımaktadır. Bu hak, pozitif hukuka da geçmiştir.“ şeklinde ifade etmektedir. Direnme hakkı, 4 Temmuz 1776 tarihli Amerikan Bağımsızlık Bildirisinde ve en geniş ifadesini ise Fransız İhtilali metinlerinde bulmaktadır.
GANDHİ VE DÜNYA’DA SİVİL İTAATSİZLİK
Bu manifestosunun (sivil itaatsizliğin) uluslararası ölçekte, duyulması ve yaygınlaşması, Hindistan'ı İngiliz egemenliğinden kurtarmak için başlayan hareketin önde isimlerinden Gandhi sayesinde olmuştur. Oxford Üniversitesi'nde Thoreau ile tanışan Gandhi, otuz yıl boyunca, sivil itaatsizlik ilkelerinden taviz vermeden, mücadelesini sürdürdü.
Peki somut olarak, Gandhi’nin sivil itaatsizlik eyleminin karakteri nasıldı? Hindistan’da egemenliğini sürdüren, İngiliz yönetiminin, Hindistan halkının tuz yapımını yasaklaması üzerine, Gandhi ve arkadaşları deniz suyunun buharlaştırılması sayesinde elde ettikleri tuz, aslında İngiliz yönetimin yasalarını çiğnemek anlamına geliyordu. Bu olayların ardından Gandhi ve binlerce Hindistanlı hapishanelere konuldu. Gandhi'nin cezaevinde başlattığı açlık grevi bir sivil itaatsizlik eyleminin devamı niteliği taşımaktaydı. İngilizler, Gandhi’nin cezaevinde ölmesini göze alamadıklarından dolayı bırakmak zorunda kaldığı biliniyor. Ancak Gandhi sivil itaatsizliğin sürdürücüsü olarak İngiliz yasasını çiğnemeye devam ederken, tekrar hapse atıldı. Sonuçta, İngiliz yönetimi yasayı kaldırmak zorunda kaldı. Gandhi'nin önderliğinde sivil itaatsizlik eylemleri ve ilkeleri Hindistan’ı bağımsızlığına kavuşturdu. Gandhi sivil itaatsizliğin ilkelerine dair, “Satyagrahi toplum yasalarına aklını kullanarak, kendi özgür istemiyle boyun eğer. Çünkü bunu kutsal bir görev bilir. Ancak, toplum yasalarına bu şekilde titizlikle uyduktan sonradır ki insan, hangi kuralın iyi ve adaletli, hangisinin haksız ve adaletsiz olduğuna karar verebilir. Ancak o zaman insan, çok iyi belirlenmiş durumlarda, bazı yasalara karşı boyun eğmezliğe başvurmak hakkını kazanabilir. … Şuna inandım ki, bir halk yasalara uymamak yoluna başvurmak yeterliliğini kazanmadan önce, onun bütün gereklerini tümüyle öğrenmelidir. … Hiç kimse öyle bulduğu için, mutlak biçimde haklı olduğunu ya da bir şeyin kesinlikle doğru olduğunu ileri süremez. Özgür kararıyla yanlış bulabildiği sürece bu, ancak onun için yanlıştır. Buna göre haksız olduğunu bildiği bir şeyi yapmaması ve her ne olursa olsun bunun sonuçlarına katlanması gerektiği ortadadır. İşte bu, ruhsal gücün kullanılabilmesi için yegâne anahtardır“ değerlendirmesi, kavramın içeriğini daha da zenginleştirmektedir. Thoreau’nun Hint felsefesinden de yararlanarak yazdığı “Sivil İtaatsizlik”i yine bir Hintli (Gandhi) tarafından okunup eyleme dönüştürmesi, ilginçliğin ötesinde, militarist, otoriter yönetimlere karşı “pasif direniş”in sonuç elde etmede ki etkisini göstermesi açısından da önemlidir. Yani şiddetten arındırılmış pasif direnmenin, zafere ulaştırdığı artık bilinmektedir. Türkiye’de, toplumun şiddetle içi içe yaşadığı bu dönemde, Hint felsefesinin, izlerini Alevi öğretisinde görmek mümkündür. Hacı Bektaşi Veli’nin “İncinsen de İnciteme” sözü, bu felsefenin Anadolu’da yansımasıdır.
Sivil itaatsizlik eylemi olarak değerlendirilecek bir kaç uluslararası örnek vermekte fayda var. Çünkü bu örneklere bakıldığında, her eylem türünü kolayca sivil itaatsizlik kategorisine koyamayacağımızı, daha kolayca anlarız.
TOPLUMSAL YARATICILIK VE Danİmarka halkından İKİ sİvİl İtaatsİzlİk ÖrneĞİ
Danimarka halkının tarihte iz bıraktığı iki sivil itaatsizlik ilkesine uygun örneği vardır. Bunlardan biri, İkinci Dünya Savaşında Naziler tarafından işgal edilen Danimarka'da, Nazi yönetiminin, Yahudilere karşı ayrımcı uygulamasına karşı çıkmaktır. Danimarka’daki Nazi yönetimi, Yahudileri, diğer insanlardan kolayca ayırt etmek amacıyla bir uygulama başlatmıştır. Bu uygulamaya göre tüm Yahudiler, elbiselerinin arka kısmında sarı yıldız işaret bulunduracaktı. Danimarka halkı, Yahudilere yönelik bu ayrımcı girişimi ve uygulamayı boşa çıkartmak için, Danimarka kralı dahil herkes, elbiselerinin arkasında sarı yıldızlı giysilerle sokağa çıktılar. Böylece Danimarka’da kimin Yahudi olduğunu anlaşılması mümkün olmadı ve uygulama boşa çıkartıldı.
İkinci sivil itaatsizlik eylemi ise, yine Nazi yönetimi, Yahudilerin tanınmasını imkansızlaştıran bu eylemin başında gördükleri Danimarka kralını gözaltında tutmak için, kralın çok hasta olduğunu iddaa ederek, kralı saraya hapsettiler. Nazi yönetimin bu uygulamasını boşa çıkartmak için farklı bir yöntem bulan Danimarka halkı, kralı ziyaret edip, geçmiş olsun dileklerini iletmek adına, ülkenin hemen her yerindeki çiçekçilere gidip krala gönderilmek üzere buketler hazırlattılar. Ülkenin her tarafından hazırlanan buketler saraya gelmeye başlayınca günlük hayat nerdeyse durma noktasına geldi. Günlük hayatı durduran bu eylem karşısında, Nazi yönetimi kralın aniden iyileştiğini bildirmek zorunda kaldı.
Amerİka’da ırkÇılık karŞıtı Sİvİl İtaatsİzlİk ÖrneĞİ
Amerika'daki ırkçılık karşıtı hareketin en önemli mücadele yöntemi, sivil itaatsizlik eylemleriydi. Irkçılık karşıtı hareketin taraftarları, ırk ayrımı gözeten dükkanlardan alışveriş yapmamayı, bu tip otobüslere binmemeyi ilke olarak benimsemesi, sivil itaatsizlik eylemi niteliğine sahiptir.
Keza, ABD’de gençlerin Vietnam'a gitmeyi protesto etmesi ve askerliğe çağrı belgelerini kitlesel eylemlerde yakma eylemini, birer sivil itaatsizlik örneğidir. Hatta savaş karşıtları, devlete vergi ödemek yerine, sivil itaatsizlik makalesi hediye etmesi önemli örneklerdir.