Diyar
22-12-2006, 01:11 PM
http://alevimekani.sitemynet.com/mynet_resimlerim/alipircivan.jpg
ALİ PİR CİVAN OCAĞI
Amasya - Çorum - Tokat bölgesiyle ilgili Alevilik araştırmalarım 1974 yıllarında başlamıştır. 1984te yerel sözlü araştırma ve yazılı tarihi kaynakları incelemem sonucu; Baba İlyas,Baba İshak, Piri Baba, Koyun Baba, Şeyh Çoban, Atufi Hayrettin Hızır, Rumi Dede, Kemal Dede, Sucu Hatun, Serçoban, Garip Dede, Hamza Dede, Ukkâşe Sultan, Kum Baba, Muhammed Dede, Gani Baba, Elvan Çelebi, Sıtkı Baba, Kul Fakır, gibi onlarca dede, baba, ozanın menkıbelerini derleyerek nesnel olarak değerlendirerek bazı bölümlerini yayınladım.(1-5) Yine, Türkmen Alevi Babalarına ilişkin araştırmalarım halen devam etmektedir.Bu makalemle de adı yöre dışında pek fazla bilinmeyen: Genç yaşta bacısı ile Hakka yürüyen bir ulu zatın yaşam öyküsünü söylencelerden hareketle, tarihsel kaynaklarla ve tarihi zaman kesitine oturtarak örtüştürmeye çalışacağım...
Ali Pir Civan; Türkmen Kızılbaş pirlerindendir. Genç olduğu için Ali Bir Civan ya da Pir Ali Bircivan olarak anılmaktadır. 19 Ağustos 2001 Pazar günü Merzifon -Karatepe Köyüden Kemal Erikçi in arabasıyla ve Hamza Erikçinin rehberliğinde Gümüşhacıköy İlçesine bağlı ve 7 Km. mesafedeki Sarayözü Köyünde bulunan Ali Pir Civanın türbesini ziyaret ettim. İki yıldır köyde Ali Pir Civan tören ve şenlikleri düzenlendiği için köy yolu Muhtarın girişimiyle yeniden yapılmış ve türbenin önününe değin asfaltlanmış. Pazar günü olduğu için çevre köylerden adak kurbanları getirilmişti. Dergahta kalabalık bir kitle vardı. Cemevinin dedesi Hüseyin Yüksel ve İbrahim Cesur ile köyün gençleri bizlimle ilgilendiler. (6) Ali Pir Civan’ ın söylencelerini anlattılar. Küçük bir orman köyü olan Sarayözü; Kızılbaş kırımından kaçan Alevilerce kurulmuştur. Ali Pir Civan ; 8. İmam Ali-er Rıza Horasan-i (765-818)nin soyundan gelmektedir. Köyün yarısı ocakzade olup, Ali Pir Civan ile aynı soydan gelmektedirler. Ali Pir Civan; Gümüşhacıköyde dergahı bulunan Alevi pirlerinden Şah Mahmut-ı Veli nin dört oğlundan en küçüğüdür. Şah Mahmut-u Velinin Keçeçi Baba ile akraba oldukları söylenmektedir. Anlatılanlara göre; Osmanlı döneminde Kızılbaş Katliamlarından birinde Ali Pir Civan ve bacısı Gümüşhacıköyünde asılarak öldürülür. Talipleri de naışları alarak Sarayözüne getirerek defnederler. Ali Pir Civanın ayak ucuna Bacısını da defnettiklerinden türbe 8 Metre uzunluğunda olur. Her iki kardeş, ikiz ve çok uzun boylu, civan gibi, selvi boylu kız ve yakışıklı delikanlı olduklarından; aynı zamanda özüyle, sözüyle ve davranışlarıyla da bir ve beraber oldukları için, babaları çocuklarının ikisine birlikte Bircivan demiştir. Her ikisi de yöre insanı tarafından çok sevildikleri için ve Hz.Hüseyin gibi davaları uğruna şehit olduklarından aynı tabutta defnedilmişlerdir. Gümüşhacıköy&ün kuzeyindeki dağın öbür yüzüne değin Tabutu 12 yiğit Kızılbaş delikanlının gece gizlice taşıdığı ve şu anki yamaç yere gömdükleri rivayet edilmektedir.
Ali Pir Civan genç olmasına rağmen irfani ile yörede büyük bir kitleyi kendisine bağlamış ve talip edinmiştir. Bayrami Melamilerinin önderi Pir Ali Aksarayinin oğlu Celebi Şeyhi İsmail Maşuki (1508-1528)in kitlesel örgütlenmesinden kaygı duyan Osmanlı yönetimi; Oğlan Şeyh diye ünlenen bu bilge kişiyi Şeyhülislam ve Ulemânın yargılaması sonucu verdikleri fetvayla dinsizlik suçlamasıyla boynu kesilerek öldürülmüştür. Tıpkı İsmail Maşuki gibi Ali Pir Civanda bacısı ile zalim bir Osmanlı paşası tarafından Gümüşhacıköy kasabasında genç yaşta asılmışlardır.
Tokat-Çorum-Amasya- Merzifon bölgesinde ki onlarca Alevi köyünde Horasan Erenlerinden bir veya birkaç evliyanın türbesi vardır. Dede Kargın Ocağı dedelerinden Harızlı Aşık Sıtkı (1865-1928) ve Piri Baba Ocağı dedelerinden Kıreymirli Aşık Kul Fakır (1873-1938) yörenin ünlü ozanlarındandır. (7- Bu iki Alevi ozanı bölgedeki tüm ulu zatlar için deyişler söylemişlerdir. Ali Pir Civan dergâhında da cemlerde bulunmuşlardır. Türk töresi ve Atalar kültü gereği bu dede ve baba mekanları ve türbeleri kutsanarak, bugüne kadar halk tarafından korunarak ve gelenekleriyle, menkıbeleriyle birlikte yaşatılarak getirilmiştir.
Sarayözü Köyünde farklı farklı anlatıma göre Ali Pir Civan:
1) Yavuz Selim dönemindeki Kızılbaş katliamında asılmıştır.
2) Köprülü Mehmet Paşa, Gümüş nahiyesinde asmıştır.
3) Kuyucu Murat Paşa döneminde asılmıştır, günlerce darağacında kalmıştır.
4) Yörede yapılan Kızılbaş kıyımlarından herhangi birisinde asılmış olabilir.
Bu söylencelerden hangi olay olasılıklar dahilindedir ?
Amasya-Merzifon-Osmancık- Çorum-Tokat bölgesinde Alevi katliamlarına ilişkin: Osmanlı yönetiminin üst düzey karar organı olan Divân-i Hümâyuna ait ferman suretlerini kapsayan Mühimme Defteri kayıtlarında çok sayıda belge mevcuttur.(9 ) Ayrıca çok sayıda Şeyhülislam fetvalarıda vardır. Bölgede gerçekleşmiş önemli bazı olayları tarihi kaynaklardan özetleyerek verelim.
1) II.Murad 1427 yılında Amasya - Tokat - Çorum bölgesinde; dört kardeşin oymak beyi olduğu Alevi Kızılcakocaoğulları Türkmenleri üzerine Yörgeç Paşayı bir ordu ile göndererek hile ile verdiği yemekte 4 kardeşin başını ketirir ve 400 kişide zincir ve prangalarla bağlayarak bir mağarada yaktırır.Çorumlu ovasında çoluk çocuk demeden Türkmenleri kırıp geçirir. Sürü ve davarlarına da el koyar. (10) Hoca Sadeddin Efendi bu Osmanlı katliamını övünerek ve ballandırarak anlatarak şöyle demektedir: Yörgüç Paşa bir Türkmen getirene bir hil’at adamış, bunu da tellallarla duyurmuştu. Bu yollada pek çok Türkmeni temizlemiş oldu. Kılıçtan kurtulanlar ise dağlara sığınırlar. Yörgeç Paşa, Osmancık yöresinde Zeytunda Kocakayası adıyla anılan ve Haydar adlı bir beye ait hisarı fetheder. (11) Zeytunda bugün Kırca adlı bir alevi köyü vardır ve soyadı zeytun ve oğulları adıyla çok sayıda insan vardır.(12)
2) Yavuz Sultan Selim, Çaldıran savaşı dönüşü 24 Kasım de Amasyaya gelir ve konaklar, yörede Kızılbaş avına adamlarını göndererek katliamlar yaptırır.Şubat 15de Yeniçeri ayaklanmasını ile pahalılığı ve kıtlığı bahane ederek, Alevi köylerinin topraklarına el koyarak Sünni eşrafa ve dönmelere tımar olarak verir. (13) Amasya, Tokat, Çorum bölgesinde kırımdan kaçan Alevi köylerine doğudan getirilen Sünni Kürtler iskan edilir. Yörede konuştuğumuz Kürt Köylüleri 500 ila 300 yıllık bir zaman diliminde doğunun çeşitli vilayetlerinden geldiklerini söylemektedirler. Bölgede bazı Alevi Kürt köyleri de vardır.
3) Bölgeden biri olan ve Kürt kökenli İskilipli Ebussuûd Efendi (1545-1574)in Şeyhülislâm olmasıyla ve 30 yılda verdiği fetvalarla Kızılbaş Türkmen katliamını Sünni Şeriatı kurallarına göre yasal hale gerirmiştir. Yedi Kızılbaş öldürenin Cennete Gideceği Osmanlı uleması tarafından halka camilerde anlatılmıştır. Bu nedenlede Anadolunun her yöresinde Alevi Türkmen avına çıkılmıştır. (14)
4) 1568 yılında Amasya kadısının suçsuz görerek salıverdiği Alevileri; Osmanlı yönetimi Gizli şekilde öldürün diye ferman yollaması sonucu öldürülürler.
5) Amasya ve Merzifondaki Kızılbaşların cezalandırılmasına ilişkin 1570 ve 1574 ve 1583 yıllarına ait buyruklar ile yörede keyfi katliamlar yapılmıştır.
6) Kuyucu Murat Paşa 6.12 l606da sadrazam olduktan hemen sonra Anadolu’da geniş çaplı Alevi katliamı harekatı başlatır. 155 bin Alevi Türkmeni diri diri kazdırdığı kuyulara gömdürür. 1580-1620 yılarında Osmanlı ülkesin de tüm Alevilere devlet terörü uygulanır.
7) Köprülü Mehmet Paşa (1656-1661) Celali ayaklanmaları bastırmak ve eşkıya tedibi adı altında; Anadolu Türkmenlerini kırımdan geçirmiş sağ kalanlara da zülüm yapmıştır.
Selçuklu ve Osmanlı döneminde yüzlerce Türkmen Kızılbaş toplu katliamları yapılmıştır. Ali Pir Civanda bu olaylardan birinde önder olduğu için asılmıştır. Hüseyin Dedenin dediğine göre; Köprülü Mehmet Paşa zamanında asılmış imiş. Diğer yandan ise Hüseyin Dede Kızılelma Türkmenlerinden olduğunu söylemektedir ki; muhtemelen Kızılcakocaoğulları Türkmenleri olasıdır. Yörgüç Paşa; bölgedeki Alevi Kızılcakoca ya da Kızılkoca Türkmen kırımında Ali Pir Civan ve bacısını da olasıdır ki asmıştır.
Diğer bir ihtimal de: Tokat Erbaa ilçesinde Keçeci Baba Ocağına bağlı Türkmenler 1519 yılında Turhalda Osmanlıya karşı ayaklan Şah Veliyi desteklerler. Bu ayaklanmada yenilen Türkmenler katledilirler. Ayaklanmanın önderi Şah Veli; Pir Ali Civanın babası da olabilir. Çorum-Amasya-Tokat bölgesinde 300 yılı aşkın bir sürede Osmanlı yönetimi Kızılbaş katliamı yapmıştır. Alevi inanç ve tarihi ile ilgili yazılı hiçbir belge bırakmamış tümünü yakmıştır. Bu nedenle söylenceleri ancak geniş bir zaman diliminde değerlendirebilmekteyiz.
Ali Pir Civan ve Bacısının türbesi toplu bir mezar görünümü de vermektedir. Alevi köylerinde 3,7, 9 kişinin birlikte gömüldüğü mezarlara sıkça rastlanmaktadır. Bunlar bir dönem toplu katliamın yapıldığının göstergesidir. 8. Mt.yi aşkın Ali Pir Civan türbesi de bize bu olasılığı göstermektedir.
ALİ PİR CİVAN OCAĞI
Amasya - Çorum - Tokat bölgesiyle ilgili Alevilik araştırmalarım 1974 yıllarında başlamıştır. 1984te yerel sözlü araştırma ve yazılı tarihi kaynakları incelemem sonucu; Baba İlyas,Baba İshak, Piri Baba, Koyun Baba, Şeyh Çoban, Atufi Hayrettin Hızır, Rumi Dede, Kemal Dede, Sucu Hatun, Serçoban, Garip Dede, Hamza Dede, Ukkâşe Sultan, Kum Baba, Muhammed Dede, Gani Baba, Elvan Çelebi, Sıtkı Baba, Kul Fakır, gibi onlarca dede, baba, ozanın menkıbelerini derleyerek nesnel olarak değerlendirerek bazı bölümlerini yayınladım.(1-5) Yine, Türkmen Alevi Babalarına ilişkin araştırmalarım halen devam etmektedir.Bu makalemle de adı yöre dışında pek fazla bilinmeyen: Genç yaşta bacısı ile Hakka yürüyen bir ulu zatın yaşam öyküsünü söylencelerden hareketle, tarihsel kaynaklarla ve tarihi zaman kesitine oturtarak örtüştürmeye çalışacağım...
Ali Pir Civan; Türkmen Kızılbaş pirlerindendir. Genç olduğu için Ali Bir Civan ya da Pir Ali Bircivan olarak anılmaktadır. 19 Ağustos 2001 Pazar günü Merzifon -Karatepe Köyüden Kemal Erikçi in arabasıyla ve Hamza Erikçinin rehberliğinde Gümüşhacıköy İlçesine bağlı ve 7 Km. mesafedeki Sarayözü Köyünde bulunan Ali Pir Civanın türbesini ziyaret ettim. İki yıldır köyde Ali Pir Civan tören ve şenlikleri düzenlendiği için köy yolu Muhtarın girişimiyle yeniden yapılmış ve türbenin önününe değin asfaltlanmış. Pazar günü olduğu için çevre köylerden adak kurbanları getirilmişti. Dergahta kalabalık bir kitle vardı. Cemevinin dedesi Hüseyin Yüksel ve İbrahim Cesur ile köyün gençleri bizlimle ilgilendiler. (6) Ali Pir Civan’ ın söylencelerini anlattılar. Küçük bir orman köyü olan Sarayözü; Kızılbaş kırımından kaçan Alevilerce kurulmuştur. Ali Pir Civan ; 8. İmam Ali-er Rıza Horasan-i (765-818)nin soyundan gelmektedir. Köyün yarısı ocakzade olup, Ali Pir Civan ile aynı soydan gelmektedirler. Ali Pir Civan; Gümüşhacıköyde dergahı bulunan Alevi pirlerinden Şah Mahmut-ı Veli nin dört oğlundan en küçüğüdür. Şah Mahmut-u Velinin Keçeçi Baba ile akraba oldukları söylenmektedir. Anlatılanlara göre; Osmanlı döneminde Kızılbaş Katliamlarından birinde Ali Pir Civan ve bacısı Gümüşhacıköyünde asılarak öldürülür. Talipleri de naışları alarak Sarayözüne getirerek defnederler. Ali Pir Civanın ayak ucuna Bacısını da defnettiklerinden türbe 8 Metre uzunluğunda olur. Her iki kardeş, ikiz ve çok uzun boylu, civan gibi, selvi boylu kız ve yakışıklı delikanlı olduklarından; aynı zamanda özüyle, sözüyle ve davranışlarıyla da bir ve beraber oldukları için, babaları çocuklarının ikisine birlikte Bircivan demiştir. Her ikisi de yöre insanı tarafından çok sevildikleri için ve Hz.Hüseyin gibi davaları uğruna şehit olduklarından aynı tabutta defnedilmişlerdir. Gümüşhacıköy&ün kuzeyindeki dağın öbür yüzüne değin Tabutu 12 yiğit Kızılbaş delikanlının gece gizlice taşıdığı ve şu anki yamaç yere gömdükleri rivayet edilmektedir.
Ali Pir Civan genç olmasına rağmen irfani ile yörede büyük bir kitleyi kendisine bağlamış ve talip edinmiştir. Bayrami Melamilerinin önderi Pir Ali Aksarayinin oğlu Celebi Şeyhi İsmail Maşuki (1508-1528)in kitlesel örgütlenmesinden kaygı duyan Osmanlı yönetimi; Oğlan Şeyh diye ünlenen bu bilge kişiyi Şeyhülislam ve Ulemânın yargılaması sonucu verdikleri fetvayla dinsizlik suçlamasıyla boynu kesilerek öldürülmüştür. Tıpkı İsmail Maşuki gibi Ali Pir Civanda bacısı ile zalim bir Osmanlı paşası tarafından Gümüşhacıköy kasabasında genç yaşta asılmışlardır.
Tokat-Çorum-Amasya- Merzifon bölgesinde ki onlarca Alevi köyünde Horasan Erenlerinden bir veya birkaç evliyanın türbesi vardır. Dede Kargın Ocağı dedelerinden Harızlı Aşık Sıtkı (1865-1928) ve Piri Baba Ocağı dedelerinden Kıreymirli Aşık Kul Fakır (1873-1938) yörenin ünlü ozanlarındandır. (7- Bu iki Alevi ozanı bölgedeki tüm ulu zatlar için deyişler söylemişlerdir. Ali Pir Civan dergâhında da cemlerde bulunmuşlardır. Türk töresi ve Atalar kültü gereği bu dede ve baba mekanları ve türbeleri kutsanarak, bugüne kadar halk tarafından korunarak ve gelenekleriyle, menkıbeleriyle birlikte yaşatılarak getirilmiştir.
Sarayözü Köyünde farklı farklı anlatıma göre Ali Pir Civan:
1) Yavuz Selim dönemindeki Kızılbaş katliamında asılmıştır.
2) Köprülü Mehmet Paşa, Gümüş nahiyesinde asmıştır.
3) Kuyucu Murat Paşa döneminde asılmıştır, günlerce darağacında kalmıştır.
4) Yörede yapılan Kızılbaş kıyımlarından herhangi birisinde asılmış olabilir.
Bu söylencelerden hangi olay olasılıklar dahilindedir ?
Amasya-Merzifon-Osmancık- Çorum-Tokat bölgesinde Alevi katliamlarına ilişkin: Osmanlı yönetiminin üst düzey karar organı olan Divân-i Hümâyuna ait ferman suretlerini kapsayan Mühimme Defteri kayıtlarında çok sayıda belge mevcuttur.(9 ) Ayrıca çok sayıda Şeyhülislam fetvalarıda vardır. Bölgede gerçekleşmiş önemli bazı olayları tarihi kaynaklardan özetleyerek verelim.
1) II.Murad 1427 yılında Amasya - Tokat - Çorum bölgesinde; dört kardeşin oymak beyi olduğu Alevi Kızılcakocaoğulları Türkmenleri üzerine Yörgeç Paşayı bir ordu ile göndererek hile ile verdiği yemekte 4 kardeşin başını ketirir ve 400 kişide zincir ve prangalarla bağlayarak bir mağarada yaktırır.Çorumlu ovasında çoluk çocuk demeden Türkmenleri kırıp geçirir. Sürü ve davarlarına da el koyar. (10) Hoca Sadeddin Efendi bu Osmanlı katliamını övünerek ve ballandırarak anlatarak şöyle demektedir: Yörgüç Paşa bir Türkmen getirene bir hil’at adamış, bunu da tellallarla duyurmuştu. Bu yollada pek çok Türkmeni temizlemiş oldu. Kılıçtan kurtulanlar ise dağlara sığınırlar. Yörgeç Paşa, Osmancık yöresinde Zeytunda Kocakayası adıyla anılan ve Haydar adlı bir beye ait hisarı fetheder. (11) Zeytunda bugün Kırca adlı bir alevi köyü vardır ve soyadı zeytun ve oğulları adıyla çok sayıda insan vardır.(12)
2) Yavuz Sultan Selim, Çaldıran savaşı dönüşü 24 Kasım de Amasyaya gelir ve konaklar, yörede Kızılbaş avına adamlarını göndererek katliamlar yaptırır.Şubat 15de Yeniçeri ayaklanmasını ile pahalılığı ve kıtlığı bahane ederek, Alevi köylerinin topraklarına el koyarak Sünni eşrafa ve dönmelere tımar olarak verir. (13) Amasya, Tokat, Çorum bölgesinde kırımdan kaçan Alevi köylerine doğudan getirilen Sünni Kürtler iskan edilir. Yörede konuştuğumuz Kürt Köylüleri 500 ila 300 yıllık bir zaman diliminde doğunun çeşitli vilayetlerinden geldiklerini söylemektedirler. Bölgede bazı Alevi Kürt köyleri de vardır.
3) Bölgeden biri olan ve Kürt kökenli İskilipli Ebussuûd Efendi (1545-1574)in Şeyhülislâm olmasıyla ve 30 yılda verdiği fetvalarla Kızılbaş Türkmen katliamını Sünni Şeriatı kurallarına göre yasal hale gerirmiştir. Yedi Kızılbaş öldürenin Cennete Gideceği Osmanlı uleması tarafından halka camilerde anlatılmıştır. Bu nedenlede Anadolunun her yöresinde Alevi Türkmen avına çıkılmıştır. (14)
4) 1568 yılında Amasya kadısının suçsuz görerek salıverdiği Alevileri; Osmanlı yönetimi Gizli şekilde öldürün diye ferman yollaması sonucu öldürülürler.
5) Amasya ve Merzifondaki Kızılbaşların cezalandırılmasına ilişkin 1570 ve 1574 ve 1583 yıllarına ait buyruklar ile yörede keyfi katliamlar yapılmıştır.
6) Kuyucu Murat Paşa 6.12 l606da sadrazam olduktan hemen sonra Anadolu’da geniş çaplı Alevi katliamı harekatı başlatır. 155 bin Alevi Türkmeni diri diri kazdırdığı kuyulara gömdürür. 1580-1620 yılarında Osmanlı ülkesin de tüm Alevilere devlet terörü uygulanır.
7) Köprülü Mehmet Paşa (1656-1661) Celali ayaklanmaları bastırmak ve eşkıya tedibi adı altında; Anadolu Türkmenlerini kırımdan geçirmiş sağ kalanlara da zülüm yapmıştır.
Selçuklu ve Osmanlı döneminde yüzlerce Türkmen Kızılbaş toplu katliamları yapılmıştır. Ali Pir Civanda bu olaylardan birinde önder olduğu için asılmıştır. Hüseyin Dedenin dediğine göre; Köprülü Mehmet Paşa zamanında asılmış imiş. Diğer yandan ise Hüseyin Dede Kızılelma Türkmenlerinden olduğunu söylemektedir ki; muhtemelen Kızılcakocaoğulları Türkmenleri olasıdır. Yörgüç Paşa; bölgedeki Alevi Kızılcakoca ya da Kızılkoca Türkmen kırımında Ali Pir Civan ve bacısını da olasıdır ki asmıştır.
Diğer bir ihtimal de: Tokat Erbaa ilçesinde Keçeci Baba Ocağına bağlı Türkmenler 1519 yılında Turhalda Osmanlıya karşı ayaklan Şah Veliyi desteklerler. Bu ayaklanmada yenilen Türkmenler katledilirler. Ayaklanmanın önderi Şah Veli; Pir Ali Civanın babası da olabilir. Çorum-Amasya-Tokat bölgesinde 300 yılı aşkın bir sürede Osmanlı yönetimi Kızılbaş katliamı yapmıştır. Alevi inanç ve tarihi ile ilgili yazılı hiçbir belge bırakmamış tümünü yakmıştır. Bu nedenle söylenceleri ancak geniş bir zaman diliminde değerlendirebilmekteyiz.
Ali Pir Civan ve Bacısının türbesi toplu bir mezar görünümü de vermektedir. Alevi köylerinde 3,7, 9 kişinin birlikte gömüldüğü mezarlara sıkça rastlanmaktadır. Bunlar bir dönem toplu katliamın yapıldığının göstergesidir. 8. Mt.yi aşkın Ali Pir Civan türbesi de bize bu olasılığı göstermektedir.